เมื่อต้นไม้คุยกันได้

December 1, 2019
by วันชัย ตัน

พืชก็มีโครงข่ายที่เรียกว่า wood wide web เอาไว้สื่อสารกับต้นไม้ด้วยกัน

เชื่อหรือไม่ หากมนุษย์มีโครงข่ายที่เรียกว่า world wide web เอาไว้สื่อสารกับมนุษย์ด้วยกัน พืชก็มีโครงข่ายที่เรียกว่า wood wide web เอาไว้สื่อสารกับต้นไม้ด้วยกัน

 

สิ่งมีชีวิตเหล่านี้ฉลาดล้ำลึกกว่าที่มนุษย์คิด

ใครเคยดูภาพยนตร์เรื่อง Avatar เข้าฉายในปี 2009 มีฉากหนึ่งเป็นต้นไม้ขนาดยักษ์บนดวงดาวแห่งหนึ่ง

 

ลึกลงไปชั้นใต้ดินของต้นไม้ยักษ์นี้ จะเห็นเป็นเส้นโครงข่ายต่าง ๆ ผ่านทางเส้นใยที่มีลักษณะคล้ายเต้าเสียบและเต้ารับ ซึ่งเป็นอวัยวะของสิ่งมีชีวิตที่ใช้เชื่อมโยงถ่ายทอดข้อมูลกัน คือวิธีที่พืชต่าง ๆ สามารถติดต่อสื่อสารกันได้

 

ดูแล้วนึกว่าเป็นแค่จินตนาการของคนทำภาพยนตร์แนววิทยาศาสตร์ แต่ทุกวันนี้ นักวิทยาศาสตร์ได้ค้นพบแล้วว่า พืช สามารถสื่อสารกันได้จริง ๆ ใต้พื้นดิน

 

เชื่อหรือไม่ ใต้ผืนดินที่เราอาศัย มีโครงข่ายเชื่อมต่อข้อมูลขนาดใหญ่ สร้างโดยเห็ดราใต้ดินเชื่อมต่อกับระบบรากของต้นไม้ เพื่อเป็นการสื่อสารและพึ่งพาสิ่งมีชีวิตซึ่งกันและกัน

 

เป็นที่ทราบกันดีว่า ประมาณร้อยละ 90 ของพันธุ์พืชบนโลก ล้วนมีความสัมพันธ์แบบพึ่งพาอาศัยกันกับเชื้อราใต้ดิน

 

เชื้อเห็ดราจะมีส่วนประกอบเป็นเส้นใยบางๆ เรียกว่า ไมซีเลียม (Mycelium)

เส้นใยเหล่านี้จะถักทอเป็นเสมือนโครงข่ายใต้ดินเชื่อมโยงระหว่างรากต้นไม้ไปสู่พืชชนิดอื่น ๆ ทางใต้ดิน เป็นระบบที่เกื้อกูลซึ่งกันและกัน โดยเห็ดรา และเติบโตอยู่ในรากพืช จะให้สารอาหารแก่ต้นไม้ และได้รับน้ำตาลเป็นการตอบแทน

 

เมื่อเร็ว ๆ นี้ ศาสตราจารย์ Suzanne Simard นักนิเวศวิทยา ได้ค้นพบว่าต้นไม้ในป่าสนประเทศแคนาดา สามารถติดต่อสื่อสารกันใต้ดินโดยใช้เชื้อราเป็นเครื่องมือการส่งสัญญาณเคมี

 

การแลกเปลี่ยนผลประโยขน์กันเกิดขึ้น เมื่อต้นไม้ใหญ่ได้รับแสงแดดเต็มที่ จนผลิตแป้งและน้ำตาลได้มากพอ จะส่งแป้งและน้ำตาลมาให้เชื้อราไมซีเลียมที่ห่อหุ้มปลายรากต้นไม้ใหญ่เป็นอาหาร เจ้าเชื้อราก็ตอบแทนด้วยการส่งธาตุอาหารได้แก่ฟอสฟอรัสและไนโตรเจนจากดินให้ต้นไม้ใหญ่ และเชื้อราก็จะส่งต่อน้ำตาลให้กับต้นไม้เล็ก ๆ ที่อยู่รอบ ๆ

 

เป็นระบบเครือข่ายที่พึ่งพากัน ต้นไม้ใหญ่ส่งน้ำตาลเลี้ยงต้นไม้เล็ก ๆ ผ่านเชื้อรา และหากต้นไม้ใดอ่อนแอใกล้ตาย ก็จะส่งน้ำตาลผ่านเชื้อราไปให้ต้นไม้ที่แข็งแรงกว่า เพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดกับธรรมชาติ

 

เปรียบได้กับมนุษย์ที่รู้ตัวว่าใกล้ตาย ก็เขียนพินัยกรรมมอบมรดกส่งต่อให้คนรุ่นหลัง Suzanne Simard บอกว่า ต้นไม้ใหญ่มีความสำคัญในการส่งอาหารเลี้ยงดูต้นไม้เล็ก ๆ นับร้อยต้นที่อยู่รอบ ๆ

 

 “ ในอดีตเราคิดว่า ต้นไม้ต้องแข่งกัน แย่งชิงอาหาร แสงแดด น้ำ แต่ความจริงต้นไม้ร่วมมือกันมากกว่าเพื่อความอยู่รอด”

 

เมื่อต้นไม้ใหญ่ถูกโค่นลง จึงไม่น่าแปลกใจว่า หลายครั้งที่ต้นไม้เล็ก ๆ อาศัยโดยรอบก็จะตายไปด้วย

 

นักวิทยาศาสตร์ยังพบว่า หากเกิดอันตรายหรือภัยคุกคาม ไม่ว่าจากเชื้อโรค แมลง สารเคมีเป็นพิษ หรือการรุกรานของมนุษย์ ต้นไม้จะส่งสัญญาณเตือนภัยซึ่งกันและกัน โดยส่งผ่านสารเคมีในเชื้อราที่อยู่บริเวณราก เพื่อเตือนภัยไปสู่พืชอื่น ๆ

 

หากมนุษย์วางสาย world wide web เชื่อมต่อกันด้วยท่อใยแก้วใต้ทะเลลึก พืชก็วางสาย wood wide web เชื่อมต่อด้วยเส้นใยของเชื้อราผ่านชั้นใต้ดินเช่นกัน

 

เครือข่ายการสื่อสารใต้ดินของเห็ดรานี้ ไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้น แต่นักวิทยาศาสตร์พบว่าเกิดมาร่วม 500 ล้านปีแล้ว

ฃไม่น่าเชื่อว่า wood wide web ในธรรมชาติ จะมีมาก่อน world wide web ของมนุษย์

 

เมื่อเร็ว ๆ นี้ ทีมนักวิทยาศาสตร์นานาชาติได้ทำแผนที่ของโครงข่ายเห็ดรานี้เป็นครั้งแรกของโลก  เพื่อนำข้อมูลที่ได้มาช่วยแก้ปัญหา climate change ทีมนักวิทยาศาสตร์ของสวิสเซอร์แลนด์และสหรัฐอเมริกา ได้ร่วมมือกันทำแผนที่ครอบคลุมพื้นที่ป่า 1.2 ล้านไร่ ในเจ็ดสิบกว่าประเทศ เพื่อสร้างแบบจำลองจนได้เป็นภาพเสมือนจริงของเครือข่ายเห็ดราเอคโตไมคอร์ไรซาที่อาศัยอยู่ใต้ต้นไม้

 

นักวิทยาศาสตร์พบว่า ต้นไม้กว่าร้อยละ 60 ติดต่อสื่อสารกันผ่านเห็ดราชนิดนี้ และเป็นเห็ดราที่ช่วยเก็บกักก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ได้มากกว่าชนิดอื่นด้วย

 

ในอนาคต นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่า หากเราเข้าใจการสื่อสารของต้นไม้ผ่านระบบรากได้ชัดเจนมากกว่านี้แล้ว อาจจะเป็นคำตอบในการฟื้นฟูธรรมชาติให้กลับมาพร้อมก้บการช่วยลดปัญหาโลกร้อน และการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศได้ด้วย

 

ยิ่งเข้าใจกลไกของธรรมชาติ มนุษย์ก็จะอยู่รอดได้มากขึ้น เพราะธรรมชาติฉลาดกว่าที่มนุษย์คิดมากนัก

.................

จากคอลัมน์ สมรู้ร่วมคิด วันที่ 26/11/62